Za vrijeme turske vladavine postojale su muslimanske vjerske škole za djecu predškolskog uzrasta. U Derventi je 1889. godine otvorena Srpska osnovna škola i do 1901. godine jedan učitelj radio je sa četiri razreda.

Nisu otvarane svjetovne javne škole, a mogućnost daljeg obrazovanja bila je  uslovljena mogućnostima pojedinaca da se školuju u Carigradu, Beču i drugim centrima izvan BiH.

Tek pred kraj turske vladavine, u BiH se otvaraju škole i to uglavnom od strane pojedinih vjerskih organizacija.

1878. godine okupacijom Austrougarske, došlo je do društvenih i političkih promjena u BiH. Austrougarska je zatekla 56 osnovnih škola sa 3258 učenika (svega 3% pismenog stanovništva). 1912/`13. bile su 123 osnovne škole sa 9803 učenika. Otvaranje novih gimnazija počelo je u Sarajevu, potom u okružnim centrima i na kraju u kotarskim centrima. Među prvim gimnazijama koje su otvorene u kotarskim centrima bila je gimnazija u Derventi, otvorena 1912/`13.

Razlozi su višestruki:

-          u Derventi se osniva direkcija željeznica za BiH;

-          dolaze austrougarski stručnjaci sa porodicama;

-          otvaraju se 3 hotela za strance;

-          izgrađuje se administrativni centar grada;

-          osnivaju se industrijska preduzeća i

-          otvaraju se savremene zanatske radnje.

Za prvog gradonačelnika Dervente, iz Livna dolazi Abdulah – efendija. Kasnije će, njegov sin Šemsibeg, takođe gradonačelnik Dervente, biti zaslužan za osnivanje gimnazije u Derventi.

Već 1880. godine, među 22 narodne škole, u Derventi je otvorena prva javna osnovna škola. Prvi njen učitelj Franjo Tičak, sa grupom naprednih građana otvara te iste godine i prvu javnu čitaonicu.

1878. godine Austrougarska zatekla je u Derventi školu časnih sestara i fratarsku školu.

08. oktobra 1906. godine, pod pritiskom građana da se otvori gimnazija u Derventi, te da zgrada bude izrađena o trošku građana, Opštinsko vijeće Dervente sazvalo je sjednicu. U sačuvanom orginalnom zapisniku sa sjednice, zapisano je sljedeće:

„Gradonačelnik (Šemsibeg Abdulahefendić) saopćuje vijeću da je građanstvo grada Dervente, bez razlike vjere,  ponukano svojom vlastitom inicijativom i faktičkim potrebama, sastavilo molbu za osnivanje srednjeg učevnog zavoda u Derventi i to realke ili realne gimnazije , koju će molbu isti pomenuto građanstvo na dne 9. ov. mj. prigodom dolaska Njegove Preuzvišenosti poglavara zemaljske vlade i zapovjedajućeg generala Eugena barona Alborija u Derventu u vlastite ruke najponiznije predati. Po čemu je pomneuto građanstvo grada Dervente sa svojim posebnim podneskom zamolilo i gradsko poglavarstvo da se istoj ovoj sveopćoj želji građana grada Dervente priključi, to sam danas radi ovoga za grad Derventu i okolicu neizmjerno važnog predmeta evo sazvao izvanrednu sjednicu gradskog vijeće, pa pogledom na okolnosti da je molba građana grada Dervente posve opravdana, to evo predlažem vijeću da bi isto u tom pogledu svoj zaključak staviti i dobro označiti blagoizvolilo bilo koliko bi općina Derventa za stvarne troškove ove srednje škole žrtvovati mogla.

Zaključak: 

Gradski vijećnici, odnosno zastupnici jednoglasno priznaju da je jedna srednja škola u Derventi, veoma potrebna, te uslijed toga se jednoglasno zaključuje da je općina Derventa za uzdržavanje ove škole voljna  iz svojih sredstava dati:

1.      Besplatnu školsku zgradu

2.      Ogrjev i osvjetljenje škole

3.      Školskog podvornika

4.      Čišćenje i uzdržavanje zgrade

5.      Nabavku crtaćeg i pisaćeg materijala za siromašnu školsku djecu

6.      Uzdržavanje učiteljske i učeničke školske kupaonice. 

U ovu svrhu imade općina već sada u gotovom u banki svotu u iznosu od 25000 K. i svoje vlastito gradilište na kojem bi se mogla zgrada podići, a do odobrenja gradnje uštediti će općina  još 15000 K. te bi se tako u gradnju sa 40000 K. lahko upustititi mogla, a do izgradnje odnosno dovršenja gradnje pomenute škole bila bi općina u stanju sav građevinski trošak pokriti.

Konačno gradski vijećnici jednoglasno zaključuju da gosp. Gradonačelnik pridruživši si tri člana gradskog vijeća zatim dušobrižnike sve tri vjeroispovijesti grada Dervente, ovaj zaključak i molbu građanstva grada Dervente Njegovoj Preuzvišenosti u vlastite ruke preda“.

Bez obzira na prihvatljivu ponudu (u to vrijeme škole su građene iz vladinih sredstava), čekalo se sve do 1911, kada je otvorena gimnazija u Bihaću, posljednjem okružnom centru u BiH gdje država izgrađuje gimanziju.

10. 02. 1912. Opšinsko vijeće podnijelo je ponovo istu molbu. Bosanski sabor je tada razmatrao zahtjeve Dervente, Livna, Bijeljine, Travnika i Ljubuškog, pa je od svih zahtjeva jedino Derventa dobila odobrenje za otvaranje gimnazije. Time je Derventa postala prvo kotarsko sjedište u BiH koje je dobilo gimnaziju.

U to vrijeme počinju u BiH nemiri srednjoškolske omladine. Očekivale su se promjene u vladi BiH, pa građani Dervente traže rješenje da se otvori gimnazija prije gradnje predviđene zgrade.

Franjo Marinček ustupio je Opštini zgradu u kojoj bi mogla započeti gimnazija, dok se ne izgradi zgrada prema nacrtima Zemaljske vlade. 10. 08. 1912. godine Vlada prihvata uslove i odobrava da se kuća adaptira za školske svrhe, dok se podigne nova zgrada.

Tako je počela gradnja zgrade gimanzije u koju će prvi put stupiti gimnazijalci trećeg razreda, školske 1914/`15. Ovo je prva srednjoškolska ustanova u BiH izgrađena vlastitim sredstvima građana.

Otvarajući gimnaziju u jednom mjestu, okupatorska vlast smatrala je da je, taj centar dobio maksimum koji se može postići u oblasti javnog i kulturnog života. Stoga su svečanosti pri otvaranju gimnazije imale, u prvom redu, politički karakter i razlikovale su se od svih drugih kulturno-prosvjetnih manifestacija.

Sačuvan je orginalni tekst od 23. novembra 1913. godine (navodimo ga u fragmentima):

 

„Licem na rođendan Njegovog Veličanstva cara i kralja Franje Josipa I, tj. 18. avgusta ove godine otpočela je gradnja male realne gimnazije u našem gradu, koju podiže naša općina, i već je kraj svih tehničkih poteškoća posao toliko napredovao, da se je danas t. j. 23. novembra mogao udariti temeljni kamen. Ceremonije kod tog čina bijahu sljedeće:

Već se je oko 11 sati prije podne bio sakupio lijep broj i raznolika građanstva i općinsko vijeće, cijela gimnazija i nekolicina činovnika, sve to oko sjevero-zapadnog ugla zgrade, gdje je trebalo sahraniti spomenicu i bakrenu kutijicu s novcima. Na tom je uglu bila izložena slika Njegova veličanstva s ornatom godine 1913. i nekoliko bosanskih dvobojnica.

Izvedenje gradnje ove zgrade realne gimnazije po nacrtu građevinskog nadosavjetnika velmožnog gospodina Josipa plem. Vancaša, povjerena je graditelju gosp. Viktoru Grosu, arhitektu iz Zagreba.

Zatim je gradski bilježnik pokazao oveću bakrenu kutiju i naveo da se u njoj nalaze ovi komadi novca 1x, 2x, 10x, 20x, 1K, 2K.  U tu se je kutijicu  metnula još spomenica, pa je sve to gradonačelnik Šemsibeg Abdulefendić položio u izdvojeni kamen, u njeg tri puta udario pozlaćenim čekićem, zatim pozlaćenom kašikom zahvatio maltera i  iz nje nabacio maltera pozlaćenom mistrijom. Sad stade gradonačelnik pred taj kamen i izgovara sljedeći govor: 

Veleštovana gospodo, mili građani! 

Po starom običaju evo udarismo temeljni kamen našoj gimnaziji, našem prosvjetnom zavodu, za kojim smo već odavno žudili, za koji su naši građani sa svojim sveštenstvom i učiteljstvom na čemu bez razlike vjere i narodnosti mnogo truda ulagali i mnogo žrtvovali.

Dao dragi Bog, da nam ova naša gimnazija za našu djecu, za našu uzdanicu, korisna i sretna bude, a ja se uzdam u dragoga Boga, da će naša djeca, naša uzdanica, u ovom učevnom zavodu doista i biti sretna, jer se isti prosvjetni zavod započeo graditi licem na rođendan našeg uzvišenog vladara.

U to ime klikimo: Živilo Njegovo Veličanstvo, naš najmilostiviji car i kralj Franjo Josip I..

Načelnikov govor popratiše tri hica iz gradskih nužara.

Iza ovih iskrenih i toplih riječi pojavi se drugi govornik kap. predstojnik Bardeš. On je u svom govoru predočio veliku znamenitost ovoga zavoda po grad Derventu, jer da će mu to biti najljepša zgrada, ponos i dika cijele Posavine, a još već, ma u prosvjetnom pogledu. Ta zgrada – reče – obećaje, da će naskoro bolji dani svanuti djeci otaca, koji taj hram prosvjete podižu uz ogromne materijalne žrtve.

Treći je govornik bio gimnazijalni upravitelj, g. Milan Ćuković. I on ukratko istače važnost ovog prosvjetnog zavoda u kulturnom i ekonomskom pogledu, ali mu misao ide i na  začetnike ove namisli, da se takova škola osnuje u Derventi. U drugom dakle dijelu svog malog govora ističe osobitu težnju cijelog građanstva za ovakvim kulturnim zavodom, opetovne molbe gradskog zastupništva kod zemaljske vlade, da se i za ovaj dio naše domovine osnuje srednja škola, i netokom velike materijalne žrtve za zgradu, od koje će narodni podmladak imati veliku korist, ako htjedne i umjedne. Na koncu se je cijelom građanstvu i napose općinskom vijeću u ime cijeloga zavoda zahvalio na ovoj velikoj materijalnoj žrtvi, iz koje će niknuti upravo monumentalna prosvjetna zgrada, i pozvao sve prisutne da gradskom vijeću kliknu: „Živjelo gradsko vijeće!“

Na koncu opet uze riječ g. gradonačelnik, pa gospodinu govorniku zahvali na pokliku i cijeloj publici, što je svojom prisutnosti uveličala i iskitila ovaj sretni čas grada Dervente.

Time se završi ova svečanost.

Dao Bog,  da ovaj zavod bude rađao plodovima, koji bi bili ravni požrtvovnosti derventskog građanstva.“

1912/`13. gimnazija nosi naziv Mala realna gimnazija u Derventi, a već školske 1913/`14. Mala realna gimnazija Franje Josipa I u Derventi.

Prve dvije godine po osnivanju, gimnazija je radila u Marinčekovoj zgradi, a treće godine je preseljena u novosagrađenu zgradu u kojoj ostaje sve do ukidanja derventskog sreza, 1958. godine.

1915. dolazi do prekida rada gimnazije u Derventi, što je uslovljeno ondašnjim prilikama u BiH.

1912. dolazi do zaoštravanja političkih prilika u BiH, dolaskom na vlast Potioreka. Demonstracije i nemiri školske omladine se nastavljaju, a sve to dovodi do atentata u Sarajevu 28. juna 1914. godine. Srednjoškolska omladina traži ujedinjenje svih jugoslovenskih zemalja pod austrougarskom upravom. Ove prilike dovele su do ostavke Potioreka. Za poglavara BiH krajem 1914. godine dolazi general Sarkotić koji na vlasti ostaje sve do propasti Austrougarske, 1918. godine.

Sarkotić 16. februara 1915. godine raspušta bosanski sabor i pokreće procese protiv omladine u Travniku, Tuzli, Bihaću i veleizdajnički proces u Banjoj Luci protiv javnih, kulturnih i političkih radnika početkom 1916. godine.

Ove represije imale su za posljedicu zatvaranje učiteljskih škola u Sarajevu i Mostaru, te njihovo preseljenje u Derventu školske 1915/`16. godine. Uz to, u Derventi je djelovala i Muška preparandija, i godinu dana kasnije  osnovana je i narodna Viša dječačka škola. Zbog toga je došlo do ukidanja gimnazije. Takvo stanje ostaje do kraja Prvog svjetskog rata, kada se postavljaju zahtjevi za ponovno otvaranje gimnazije.

Dakle, u periodu od 1906. do 1918., Derventi je onemogućeno da pruži osnove školovanja derventske omladine koja je željela produžiti školovanje na fakultetima.

Završetak rata i proglašenje Kraljevine SHS, 01. decembra 1918. godine novi je period u razvoju gimnazije u Derventi. Opštinsko vijeće ponovo pokreće zahtjev za otvaranje gimnazije. Tom zahtjevu zadovoljeno je 1920/`21.

Period 1918 – 1937. bio je politički nestabilan, što je uticalo na razvoj gimnazije. Godine 1929. Derventa je pripojena Vrbaskoj banovini sa sjedištem u Banjoj Luci, te je te godine ponovo zatvorena gimnazija.

Nastavljanje školovanja u višim razredima gimnazije i kasnije na fakultetima, bilo je omogućeno samo onim učenicima koji su dobili stipendije od države ili od kulturno – prosvjetnih društava, ili čiji su roditelji imali finansijske mogućnosti.

Po završetku školske 1928/`29. godine u Derventi nema gimnazije, Učiteljska je zatvorena 1924. godine, a tada je zatvorena i Viša dječačka škola. Otvorena je Građanska škola za koju nije bilo interesa, a uz to je opštini uskraćivana, i za tu školu, finansijska pomoć državnih budžeta. Omladina je uglavnom pohađala Građansku školu, koja se u to vrijeme nazivala i šegrtska škola, a mali broj nastavio je školovanje u gimnazijama izvan Dervente.

1937. godine, poslije osam godina, u Derventi ponovo oživljava gimnazija i sa radom počinju četiri razreda. Rast broja stanovnika i potreba za školovanjem uslovili su da poslije osmogodišnjeg prekida, ponovo poraste priliv učenika u gimnaziju. Tome je doprinijelo i nepostojanje učiteljske škole, pa je gimnazija bila jedina srednja škola u Derventi toga vremena.

Pored nastavka rada, niža gimnazija postepeno prerasta u višu i 1948. prvi put se polaže velika matura sa osam razreda.

U ovom periodu posebno se radilo na suzbijanju nepismenosti.

            Gimnazija u tom periodu prihvata veliki broj učenika koji su ratom bili onemogućeni da se školuju, otvara skraćene oblike školovanja za talentovane odrasle polaznike, organizuje ispite za privatiste koji su prekinuli redovno školovanje u ratnom vihoru i sada to žele da nadoknade. Pored svega toga, gimnazija upisuje i redovne polaznike. Njihovo školovanje skraćuje na tri godine da bi nakon toga polagali ispite za učitelje. Time su bili osposobljeni za predavače osnovnih škola koje su se masovno otvarale, naročito po selima. Na ovaj način brzo se nadoknađivao i deficitaran kadar učitelja koji su bili naročito traženi, zbog velikog priliva učenika.

Od 1945. godine školska omladina se masovno uključuje u nove tokove školskog i društvenog života. Omladina učestvuje u radnim akcijama, javnim mitinzima i proslavama, takmičenjima; osniva se Ferijalni savez, podmladak Crvenog krsta, gimnazijski pjevački hor.

Reorganizacijom škola 1955/`56. osnovno osmogodišnje obrazovanje postaje obavezno. Niži razredi gimnazije postaju viši razredi osmogodišnje škole, a gimnazija se pretvara u četverogodišnju, što odgovara ranijim višim razredima.

1958/`59. formirana je potupna gimnazija sa četiri razreda. Te školske godine dobija i naziv Gimnazija „Vlado Šuput“, po imenu učenika ove gimnazije kojeg su ustaše strijeljale 1942. godine. Od 1962/`63. gimnazija je, ukidanjem Srednje  poljoprivredne škole, preuzela zgradu, koja je poslije posljednjeg rata podignuta iz pepela.

60-te godine su u cijeloj zemlji najavljivane kao doba bogatstva, sreće i opšteg progresa.

            Kada se mislilo da razvoj obrazovanja dobija krila i da će gimnazija školovati buduće intelektualce, dolazi „Šuvarova“ reforma školstva, usmjereno obrazovanje. Ova reforma usmjerila se ka intelektualcima. Cilj usmjerenog obrazovanja bio je da poboljša položaj radnika, odnosno, „ukidanje“ sloja intelektualaca. Usmjereno obrazovanje trebalo je da riješi problem nezaposlenosti kao važnog uzroka socijalnog nezadovoljstva, stvaranjem posljedične veze između potreba radnih organizacija i nivoa obrazovanja, drugi noseći faktor, pored školskog sistema – privreda – prosto „nije sarađivao“. U ovom neprilagođavanju ekonomije i privrede leži i glavni razlog neuspjeha usmjerenog obrazovanja.

Poruka ove reforme je da obrazovne reforme često predstavljaju izraz želja određene grupe ljudi, obično elite na vlasti i da se obrazovni sistemi reformišu često brzopleto i na ne baš dobro promišljen način.

Poslije 11 godina Feniks se diže iz pepela i ponovo počinje sa radom. Ali, tih 90-ih godina XX vijeka dolazi do raspada SFRJ i građanskog rata. Rat je sobom donio niz nevolja i u školstvu: usljed nedostatka struje i grijanja došlo je do pomijeranja polugodišta ka ljetnim mjesecima, nestašica nastavnih sredstava i udžbenika, nedostatak kadra, česte traumatične situacije, opštu neimaštinu i borbu za goli život.

Uz dosta muke nastava u Gimnaziji se odvijala i na taj način Gimnazija je, uspjela preživjeti i danas ponosno radi.

Od školske 1992/93. godine,  škola je nosila naziv Gimnazija sa tehničkim školama iz Dervente, a od školske 2014/15. godine nosi naziv JU SŠC "Mihajlo Pupin" iz Dervente.

 


Srpska osnovna škola iz 1889. godine Marinčekova zgrada
Zgrada gimnazije iz 1912. godine Zgrada biblioteke, u kojo je radila gimnazija od rata do 1962. godine
Zgrade u kojima se danas odvija nastava